Cục An toàn bức xạ và hạt nhân (ATBXHN) là cơ quan trực thuộc Bộ Khoa học và Công nghệ (KHCN) có nhiệm vụ giúp Bộ trưởng thực hiện chức năng quản lý nhà nước về an toàn bức xạ, an toàn hạt nhân; an ninh nguồn phóng xạ, vật liệu hạt nhân, cơ sở hạt nhân; kiểm soát hạt nhân và thực hiện các hoạt động sự nghiệp nhằm bảo đảm thực hiện các chức năng trên.

Lịch sử hình thành và phát triển của Cục ATBXHN trải qua 3 giai đoạn:

Giai đoạn thứ nhất 1994-2003: Sự ra đời và hoạt động của Ban An toàn bức xạ và hạt nhân
Trong bối cảnh đất nước thực hiện công cuộc đổi mới và chuẩn bị bước vào thời kỳ đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa, công tác quản lý an toàn bức xạ đã được Đảng và Nhà nước đặc biệt quan tâm trên quan điểm đảm bảo sự phát triển bền vững, đảm bảo an toàn cho con người và môi trường khi triển khai áp dụng các kỹ thuật bức xạ, hạt nhân. Ngày 30/7/1994, Thủ tướng Chính phủ đã ký Quyết định số 389/TTg về việc thành lập Ban An toàn bức xạ và hạt nhân (ATBXHN) thuộc Bộ Khoa học, Công nghệ và Môi trường (nay là Bộ KHCN) và ngày 4/3/1995 Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ ký Quyết định số 159/QĐ-TCCB ban hành Điều lệ Tổ chức và Hoạt động của Ban ATBXHN. Từ đó, Ban ATBXHN có trách nhiệm giúp Bộ trưởng Bộ KHCN thực hiện nhiệm vụ quản lý nhà nước trong lĩnh vực an toàn bức xạ và hạt nhân.

Giai đoạn thứ hai 2003-2007: Thành lập Cục Kiểm soát và An toàn bức xạ, hạt nhân
Nhằm tăng cường công tác quản lý nhà nước về an toàn bức xạ và hạt nhân, trên cơ sở Nghị định 54/2003/NĐ-CP ngày 19/5/2003 của Chính phủ, Bộ trưởng Bộ KHCN đã ký Quyết định số 1073/2003/QĐ-BKHCN ngày 20/6/2003 và Quyết định số 12/2004/QĐ-BKHCN ngày 13/5/2004 về việc thành lập và ban hành Điều lệ Tổ chức và Hoạt động của Cục Kiểm soát và An toàn bức xạ, hạt nhân (KSATBXHN). Các đơn vị trực thuộc Cục được hình thành và có nhiệm vụ chuyên môn rõ ràng. Điều này khẳng định tầm quan trọng của công tác quản lý an toàn bức xạ trong thời đại hiện nay; đồng thời khẳng định vị thế và vai trò của một cơ quan quản lý nhà nước với trọng trách tham mưu cho Bộ trưởng trong công tác quản lý an toàn bức xạ, hạt nhân đóng góp tích cực cho sự nghiệp phát triển chung của đất nước, thúc đẩy quá trình hội nhập.

Giai đoạn thứ ba 2007 - nay: Hoàn thiện cơ cấu tổ chức Cục
Trong quá trình phát triển, nhằm đảm bảo cơ cấu tổ chức hợp lý, tương xứng với các chức năng, nhiệm vụ Cục đảm nhận, ngày 20/6/2007 Bộ trưởng Bộ KHCN đã ban hành Quyết định số 1112/QĐ-BKHCN về việc điều chỉnh cơ cấu tổ chức Cục KSATBXHN. Theo đó, Phòng Hợp tác quốc tế, Pháp chế và Thông tin được tách thành Phòng Hợp tác quốc tế và Phòng Pháp chế và Thông tin; bổ sung thêm một Phòng mới là Phòng An toàn và Thanh sát hạt nhân.

Căn cứ Nghị định 28/2008/NĐ-CP ngày 14/3/2008 của Chính phủ, Bộ trưởng Bộ KHCN đã ký quyết định số 630/QĐ-BKHCN đổi tên Cục KSATBXHN thành Cục An toàn bức xạ và hạt nhân (ATBXHN). Sáu tháng sau, Bộ trưởng Bộ KHCN đã ký Quyết định số 2248/QĐ-BKHCN ngày 10/10/2008 ban hành Điều lệ Tổ chức và Hoạt động mới của Cục ATBXHN, thay thế cho Điều lệ cũ. Theo Điều lệ mới, các nhiệm vụ của Cục được quy định rõ ràng, đầy đủ hơn, bao gồm: quản lý nhà nước về an toàn bức xạ và hạt nhân; quản lý nhà nước về an ninh nguồn phóng xạ, vật liệu hạt nhân, cơ sở hạt nhân; kiểm soát hạt nhân nhằm ngăn ngừa phổ biến vũ khí hạt nhân; thực hiện các hoạt động sự nghiệp hỗ trợ cho các hoạt động quản lý. Cơ cấu tổ chức của Cục cũng được tổ chức lại, bao gồm 8 đơn vị trong đó có Phòng An toàn hạt nhân và Phòng Kiểm soát hạt nhân (trên cơ sở Phòng An toàn và Thanh sát hạt nhân cũ).

Sự phát triển và hoàn thiện cơ cấu tổ chức của Cục, đặc biệt trong những năm gần đây, đã chứng tỏ sự chỉ đạo đúng hướng của Lãnh đạo Bộ KHCN trước yêu cầu thực tế ngày càng lớn đối với việc quản lý an toàn, an ninh, kiểm soát ngăn ngừa phổ biến vũ khí hạt nhân trong lĩnh vực năng lượng nguyên tử. Bên cạnh đó, cũng không thể phủ nhận rằng sự phát triển còn là kết quả từ những quyết tâm không ngừng và những thành tích nổi bật của Lãnh đạo, cán bộ Cục trong quá trình công tác thực hiện nhiệm vụ được giao.